Over Leemtransport, een export product van Hattem.

U bevindt zich nu aan de rand van de Veluwe. De Veluwe is een stuwwallen complex, waarvan de ‘Oostveluwestuwwal’ tussen Arnhem en Hattem de grootste is. Het is een rug van opgestuwd, meestal zanderig materiaal uit rivierafzettingen, door het landijs van de laatste ijstijden. Dat is een 150.000 jaar geleden. Plaatselijk is er keileem gevonden, wat een materiaal is wat door de ijsmassa’s zelf is meegevoerd, en bestaat uit een mengsel van grind, zand, klei en leem. Hier ter plaatse bestaat het keileem voornamelijk uit leem (heel fijn) met grof zand. Het wordt gevonden in wat men hier in Hattem, de ‘Leemkule’ noemt. Dat zijn 2 kleinere en een heel grote afgraving, hier ongeveer 3 km vandaan. 

Sinds heel lang geleden gebruikt men het leem om huizen mee te bouwen. De meest primitieve vorm is het gebruik van leem om een wand van gevlochten takken mee te besmeren om de wand winddicht te maken. Ook vloeren werden er van gemaakt, omdat het aangestampt en gedroogd redelijk vlak en stabiel kan zijn. Natuurlijk werd de leem ook gebruikt om er stenen van te maken, gedroogd en eventueel gebakken.

Een heel andere toepassing van het Leemzand (ook wel Brussels zand genoemd) dat in Hattem werd gevonden is de ijzergieterij. In de juiste verhouding tussen grof zand en leem is het uitermate geschikt als vormzand voor het maken van een gietmal. In de ijzergieterij werd het daarvoor alom gebruikt. Het ligt niet overal makkelijk voor het oprapen, maar in Hattem lag het vlak onder de heide in het gebied genaamd: ‘Het Veld’

De archieven melden in 1843 voor het eerst over het gebruik van leem. Rond 1850 neemt de vraag toe, ook van buiten Hattem. De winning van leem wordt rond die jaren geregeld met vergunningen die door de gemeente worden afgegeven. Omdat men aanvankelijk van mening was dat er maar weinig leem voorhanden was, werd bepaald dat de leem voor lokaal Hattem’s gebruik moest blijven. Toch gaat er leem naar Zwolle, onder het mom van ‘zand’. Er wordt gesproken over ‘leemdieven’ en de personen die de leem uitgraven en vervoeren (de karremannen) beschuldigen elkaar.

De burgervader is niet onpartijdig en vertraagd de aanvragen van de een, en geeft vergunning aan de ander. Reden genoeg voor verhitte situaties.  Tussen 1873 en 1921 was er in Hattem ook een ijzergieterij, (Engelman & van Stirum) aan het kanaal, richting de sluis.

Uit een onderzoek in 1889 bleek dat er toch meer leem in de grond zat dan eerder gedacht. Tussen 1890 en 1900 werd er volop leem gewonnen en vervoerd. Er werd ook buiten de toegestane grenzen gegraven en zelfs vlak langs de wegen. Het werd gevaarlijk, zeker als je leest dat jonge jongens de paarden menden en de karren soms met drie aan elkaar gekoppeld waren. De gemeente besluit in 1912 twee wegen aan te wijzen waarover de karremannen hun lading mochten vervoeren, om overlast elders te voorkomen. De westelijke is Hessenweg- Duistere Steeg-Hogenkamp-Eierdijk naar de Dorpsweg. (en dan naar Zwolle?) De andere: Oostelijker, over de Oranje Nassaulaan- van Heemstra laan, Apeldoornseweg naar de Nieuwe weg. (en dan naar de loskade ?).

Na de eerste wereldoorlog wordt de belangstelling voor leem minder en in 1962 loopt de laatste concessie van H. Keijl af. De Leemkule wordt gesloten.

Een deel van het leemzand werd per schip afgevoerd. De leemkarren losten de leem op de kade en als er voldoende aangevoerd was werd een schip beladen. Op 15 juli 1940, begon hier een reis met 113 ton leemzand naar Leiden, geladen in het klipperschip Vertrouwen van H. Kruze.

In november 1940 werd hier nog een aakschip met de naam ‘Fazant’ beladen met 127 ton leemzand. De schipper, A. van Estrik uit Maurik, had de vracht aangenomen om naar Hengelo te brengen. Beide schepen waren in 1940 nog een zeilschip. Ze kozen beide voor een reis via het Apeldoornskanaal naar Dieren en van daar verder.

Vermoedelijk gingen er ook wel schepen de IJssel af. Daar hebben we geen data van.